Dạy trẻ tư duy phản biện

.

Dạy trẻ tư duy phản biện

Nguyễn Minh Hải

(TBKTSG) - Lâu nay, nhiều ý kiến vẫn than phiền cách thức dạy học trong nhà trường theo một chiều từ trên xuống, tức giáo viên nói một điều gì đó đúng hoặc sai thì học sinh thụ động tiếp thu đúng như vậy. Đó là phương thức giáo dục giáo điều, không quen chấp nhận sự tồn tại song song các mặt đối lập. Trong khi đó, thực tiễn sinh động với nhiều vấn đề đan xen đòi hỏi trẻ phải biết cách tư duy để “nhận diện” và giáo dục trong nhà trường cũng không thể thoái thác việc dạy trẻ tư duy phản biện.

Học sinh cần được bày tỏ suy nghĩ thay vì chỉ có nghe và chấp hành. Ảnh: THÀNH HOA

Có một thực tế là giáo viên trên lớp hay “đóng khung” kiến thức. Lời thầy dễ trở thành “khuôn vàng thước ngọc” bởi ít có sự gợi mở cách suy nghĩ khác, ít tạo điều kiện cho học sinh trao đổi, tranh luận, phản biện. Có những nguyên nhân do thời gian tiết học hạn chế, quan niệm chung về giáo dục, về giảng dạy đã ăn sâu như thế... nhưng tôi cho rằng cũng không có nhiều giáo viên mạnh dạn cho phép học sinh “nói lại”. Có thể có người e rằng làm như vậy là tập cho học sinh thói “ý kiến ý cò” và họ sẽ không tránh khỏi những khó khăn khi phải đương đầu với việc giải thích, thuyết phục học sinh.

Nhớ lại đề thi môn văn tốt nghiệp THPT năm học 2010-2011 có yêu cầu: “Trình bày suy nghĩ về ý kiến: Trước nhiều ngả đường đi đến tương lai, chỉ có chính bạn mới lựa chọn được con đường đi đúng cho mình”. Đáp án chính thức của Bộ Giáo dục và Đào tạo công bố sau đó một mặt đề cao vai trò chủ động quyết định của cá nhân về việc chọn lối đi cho mình, một mặt cho rằng cần quan tâm tới mặt trái của sự tự quyết, “do bản thân chưa có đủ kinh nghiệm nên sự giúp đỡ, tư vấn của gia đình, nhà trường và những người đi trước là cần thiết”. Nhiều người nhận định câu hỏi mở này khá hay, không chỉ mở ra một hướng ra đề mới mà còn gợi mở nhiều suy nghĩ tích cực cho học sinh. Từ đề thi này, cũng có thể rút ra một số kinh nghiệm về việc dạy trẻ.

Để giúp trẻ có tư duy phản biện trong nhà trường, tôi xin có vài góp ý. Trước hết, giáo viên cần cho trẻ được phát biểu ý kiến thông qua các cuộc thảo luận, thuyết trình ở trên lớp. Trong các sinh hoạt khác cũng cần tạo điều kiện cho học sinh được bày tỏ suy nghĩ thay vì chỉ có nghe và chấp hành. Dĩ nhiên, trong quá trình đó, học sinh phải được hướng dẫn cách trình bày, cách lập luận lẫn thái độ ứng xử như thế nào cho phù hợp, nhất là khi đối mặt với các ý kiến phản đối hoặc ý kiến khác.

Giáo viên cần luôn trong tâm thế lắng nghe học sinh. Trong lúc giảng bài không hạn chế việc học sinh muốn hỏi lại khi có điều chưa hiểu hoặc phát hiện điều chưa đúng. Sau khi kết thúc bài giảng nên cho phép học sinh thắc mắc hoặc có ý kiến và có sự trả lời ngay, cần thiết thì gợi mở để học sinh suy nghĩ thêm chứ không nên từ chối giải thích hoặc áp đặt suy nghĩ cho học sinh. Và, quan trọng hơn cả, giáo viên phải giúp học sinh hiểu rằng một hiện tượng có những cơ sở, những lý lẽ... để dần hình thành nhận thức: khi không có những lý giải phù hợp thì cần tiếp tục trao đổi cho tới khi nào vấn đề được sáng tỏ.

Trong các bài giảng, giáo viên nên gợi ra nhiều góc nhìn, từ việc cung cấp những kiến thức ở các góc độ khác nhau cho đến thể hiện các ý kiến khác nhau về một vấn đề nào đó, kể cả những suy nghĩ khác với sách giáo khoa hay khác với ý kiến của số đông. Điều đó giúp cho trẻ cách nhìn đa chiều về một vấn đề, một sự kiện, một hiện tượng.

Dĩ nhiên, không phải lúc nào trẻ phản biện cũng đúng. Phản biện phải trên một nền tảng kiến thức, nhận thức đúng đắn và bằng một phương pháp hợp lý. Để rèn được thói quen và cách thức phản biện cho trẻ thì giáo viên phải chuẩn bị bài giảng thật tốt, có kiến thức vững chắc, có thái độ ứng xử và phương pháp truyền đạt chuẩn mực, tuyệt đối tránh thái độ “sừng cồ” hoặc “né” khi gặp những phản biện sốc hoặc khó xử.

Trên hết, tinh thần phản biện phải được thể hiện rõ nét trong nhà trường. Đó là sự dân chủ, cởi mở, thẳng thắn của giáo viên đối với nhau, của cán bộ quản lý đối với giáo viên. Nếu người thầy còn chưa được phản biện thì chắc chẳng thể dạy học trò phản biện!

Nguồn: www.thesaigontimes.vn