ASEAN nóng lên với Cách mạng 4.0

.

ASEAN nóng lên với Cách mạng 4.0

Hoàng Việt

(TBVTSG) - Trong thời gian gần đây, ASEAN mỗi ngày một nóng lên với cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4, gọi tắt là Cách mạng 4.0 hay Kỹ nghệ 4.0.

ASEAN đang nóng lên với cuộc cách mạng công nghiệp 4.0.

Thế giới đã trải qua ba cuộc cách mạng làm thay đổi chẳng những nền kinh tế mà cả cơ cấu xã hội, từ 1.0 đến 2.0 rồi 3.0 và nay tiến đến 4.0 như một quá trình tất yếu, buộc các quốc gia, phát triển hay đang phát triển, phải tạo cho mình một lộ trình tiếp cận hiện tại và tương lai.

Con đường đến ASEAN 4.0

Tại cuộc Hội nghị Thượng đỉnh 2018 về Kỹ nghệ 4.0 tổ chức trong hai ngày 12 và 13-7 vừa qua ở Hà Nội, Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc đã đưa ra chỉ thị rõ ràng cho các bộ, ngành phải chuẩn bị sẵn sàng cho kế hoạch triển khai trong lĩnh vực này. Ngay sau đó, ngày 12-9 tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới về ASEAN cũng diễn ra tại Hà Nội, Thủ tướng Singapore Lý Hiển Long đã đưa ra đề nghị về một Kỹ nghệ 4.0 ASEAN lấy người dân làm trung tâm.

Người ta không lạ về ý tưởng này, bởi trước đó vị Thủ tướng Singapore đã công bố chương trình hình thành Singapore – quốc gia thông minh đầu tiên trên thế giới mà trọng tâm là phục vụ nhân dân, và nội dung này được nhắc lại trong sáng kiến Cách mạng 4.0 trình bày tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới năm 2017. Cuối tháng 10 vừa qua, Thủ tướng Malaysia Mahathir Mohamad công bố Chính sách Quốc gia về Kỹ nghệ 4.0, gọi tắt là Industry4WRD, như một đáp ứng với nền kỹ nghệ mới, bởi Malaysia là nước xuất khẩu nhiều hàng công nghiệp như tấm năng lượng mặt trời sang các nước phát triển. Cùng lúc này, Campuchia đang nhắm đến việc sớm đưa cuộc cách mạng lần thứ 4 vào nền giáo dục và ngành nông nghiệp, vốn là hai lĩnh vực cần tiếp cận sớm với Cách mạng 4.0. Cũng vậy, sau hai năm công bố sáng kiến Thailand 4.0, nước này bắt đầu duyệt lại những vấn đề nảy sinh từ cuộc cách mạng đó, đặc biệt chú ý đến vấn đề việc làm, nhưng đồng thời thúc đẩy nhanh hơn nữa các xu hướng tự động hóa và sử dụng robot trong bối cảnh Thái Lan là một trung tâm kỹ nghệ sản xuất xe và phụ tùng cho các công ty đa quốc gia.

Những hoạt động tương tự hướng đến Cách mạng 4.0 cũng đang diễn ra mỗi lúc một gấp gáp ở Philippines hay ở Indonesia và ít nhiều ở những nước Đông Nam Á khác. Tâm lý chờ đợi trước đây tan biến lúc nào đó sau Diễn đàn Kinh tế Thế giới 2017 và đặc biệt sau Diễn đàn Kinh tế Thế giới về ASEAN 2018. Trước đó, giữa tháng 11 năm ngoái ASEAN công bố bạch thư “ASEAN 4.0 - Cuộc Cách mạng Công nghiệp lần thứ 4 có ý nghĩa thế nào trong việc tích hợp nền kinh tế khu vực”. Với 10 quốc gia và hơn 630 triệu người, ASEAN là một khối kinh tế lớn trên thế giới, và phát huy năng lực kinh tế khu vực mang lại nhiều lợi ích cho mỗi nước. Ở mỗi trường hợp, mỗi lĩnh vực người ta cố gắng định nghĩa Cách mạng 4.0 cho gần với thực tế; nhưng thực chất đó là một bộ những công nghệ đột phá cao, thí dụ như trí tuệ nhân tạo, robot, công nghệ blockchain và kỹ thuật in 3D. Những công nghệ này, trên thực tế đã được chứng nghiệm khả năng biến đổi xã hội, kinh tế và cả hệ thống chính trị, tạo áp lực buộc các nhà hoạch định chính sách phải đáp ứng.

Sau 50 năm, cộng đồng các quốc gia Đông Nam Á đã đạt được rất nhiều thành tựu, nhưng nay là lúc mà cuộc cách mạng công nghiệp đang làm thay đổi khung cảnh đó. Mô hình ASEAN mới được gọi là “Con đường ASEAN” (ASEAN Way) đã chứng tỏ hiệu quả của nó, nhưng song song với nó cần có một hệ thống triển khai mới. Bạch thư nhấn mạnh đến tầm ảnh hưởng và độ lâu dài của quá trình chuyển đổi, cùng với những lợi ích vô cùng to lớn của nó đối với vùng Đông Nam Á, như tăng cường sức cạnh tranh cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ, và tạo ra những phương cách mới để kết nối công dân như trong việc chăm sóc sức khỏe. Song song với đó là những thay đổi lớn lao, như trường hợp trí khôn nhân tạo và robot sẽ phá vỡ cả cấu trúc kỹ nghệ và dịch vụ việc làm hiện hữu. Bạch thư giải thích tại sao các quốc gia Đông Nam Á phải chủ động lèo lái cuộc cách mạng của mình, điển hình như sáng kiến Thailand 4.0 và sáng kiến Quốc gia Thông minh của quốc đảo Singapore. Bạch thư cũng nhấn mạnh rằng loại công cụ làm nên Cách mạng 4.0 không nhận ra biên giới hay lãnh thổ, vì vậy chính sách tích hợp khu vực nay trở nên cần thiết.

Con người vẫn phải làm chủ công nghệ, và đòi hỏi được tái đào tạo thể thực hiện nhiệm vụ trong thời đại công nghệ.

Không khí 4.0 lan tỏa khắp nơi

Tại lễ công bố Chính sách Quốc gia về Kỹ nghệ 4.0, Thủ tướng Mahathir Mohamad cho biết Malaysia nhắm chủ yếu đến chuyển đổi số lĩnh vực sản xuất chế tạo và những dịch vụ liên quan. Trong chỉ đạo của mình đối với Kỹ nghệ 4.0 ông nhấn mạnh “giai đoạn cách mạng sắp tới nằm trong lĩnh vực sản xuất chế tạo”. Ngành chế tạo đóng vai trò động lực tăng trưởng kinh tế tại nước này, góp phần vào khoảng 23% tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của năm năm cuối. Chính phủ Malaysia đặt mục tiêu tăng trưởng hằng năm cho lĩnh vực này lên mức 5,1%  trong giai đoạn 2016-2020, so với mức trung bình là 4,8% của các năm trước 2016. Ông nói: “Sẵn sàng thích ứng với cuộc cách mạng sẽ mang lại thành công kinh tế”. Thủ tướng nói tiếp “Vì vậy Malaysia cần phải nhanh chóng nắm bắt Kỹ nghệ 4.0 để đẩy mạnh năng suất và hơn nữa tăng cường sức cạnh tranh”. Người đứng đầu chính phủ cho biết chính sách Industry4WRD là bước quan trọng trong việc cải tổ hướng đến việc đưa Malaysia trở thành quốc gia phát triển vào năm 2025.

Thái Lan có cách định nghĩa riêng về các giai đoạn cách mạng của mình: Thailand 1.0 là nông nghiệp, 2.0 là kỹ nghệ nhẹ, 3.0 là kỹ nghệ nặng, và nay 4.0 là cuộc cách mạng kỹ nghệ đặt căn bản trên giá trị và sáng kiến, đưa Thái Lan lên hàng các nước thu nhập cao. Mục tiêu của Cách mạng 4.0 tại đây là chuyển đổi nông nghiệp truyền thống thành nông nghiệp thông minh, doanh nghiệp vừa và nhỏ thành những công ty khởi nghiệp, dịch vụ truyền thống thành dịch vụ giá trị cao, lao động phổ thông thành lao động kỹ thuật cao, và cuối cùng từ việc mua công nghệ sang sản xuât công nghệ. Trên thực tế, sau hai năm triển khai Thailand 4.0, quốc gia này bắt đầu phải đối phó với nạn thất nghiệp, song song với cả những thiếu hụt công nghệ, đặc biệt về trí khôn nhân tạo.

Thái Lan phải có bước đi kiên vững và giải pháp quyết liệt để vượt qua những khó khăn mà bất kỳ cuộc cách mạng nào cũng gặp phải. Chính việc đẩy nhanh cuộc cách mạng là con đường ít tổn hại nhất mà sớm đạt được thành quả nhất. Hai mũi nhọn của cuộc cách mạng Thái Lan đang nhắm tới, bằng việc tự động hóa và sử dụng robot, là ngành công nghiệp chế tạo và ngành vải sợi may mặc. Narakorn Ratchapolsitte, Phó chủ tịch tổ chức Thai Automation and Robotics Association, nói rằng việc tự động hóa ngành công nghiệp là không thể tránh khỏi, và cho biết hầu hết các doanh nghiệp tại Thái đã sẵn sàng.

Cũng như Thái Lan hay Malaysia, Việt Nam đang tất bật với những sáng kiến Kỹ nghệ 4.0 của riêng mình. Điều này được thể hiện trong phát biểu chỉ đạo của Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc vào tháng 5-2017 và lặp lại tại cuộc Hội thảo Industry 4.0 Summit 2018 vừa diễn ra tại Hà Nội trong hai ngày 12 và 13-7, cùng với đó là các ý kiến đóng góp của các chuyên gia và các nhà lãnh đạo Cách mạng 4.0 đến từ các tổ chức quốc tế. Người ta có thể thấy không khí háo hức, sôi động tại các hội thảo và triển lãm liên quan đến công xưởng thông minh, tự động hóa, công nghệ In 3D, trí khôn nhân tạo và robot, cảm biến thông minh, dữ liệu lớn, công nghệ blockchain, an ninh mạng, Internet vạn vật, e-KYC, điện toán đám mây và các giải pháp công nghệ cần thiết cho cuộc cách mạng. Rõ ràng Việt Nam không thể bỏ lở chuyến tàu 4.0 khi mọi người, mọi nước đều hướng vào đó và nhận ra ở đó những lợi ích, để từ đó tìm cách khắc phục những bất lợi. Trang vietnamnews.vn cập nhật ngày 5-8-2017 đăng ý kiến của hai nhà khoa học lớn về Cách mạng 4.0, Tiến sĩ Trần Đình Thiên và Đàm Mạnh Dương, theo đó nước ta cần những bước đi cẩn trọng và quyết đoán, vì đây chính là những cơ hội đầy thách thức.

Những giải pháp chung và riêng

Hai vấn đề đang nóng lên cùng với việc định hình sáng kiến 4.0 cho mỗi nước, là sự tích hợp giá trị các sáng kiến Kỹ nghệ 4.0 của mỗi nước vào một ASEAN 4.0, và giải quyết vấn đề lao động tại mỗi quốc gia, một mặt để bảo đảm nhân lực cho cuộc cách mạng, mặt khác để người lao động không bị bỏ lại phía sau khi họ còn đủ sức cống hiến. Mọi việc sẽ không cầu toàn, nhưng tạo nên những khuôn khổ giải pháp sẽ hạn chế tối đa tiêu cực mà một cuộc cách mạng với bản chất cưỡng bức và ào ạt có thể tạo ra. Tại Diễn đàn Kinh tế thế giới 2017, Shirley Santoso từ công ty tư vấn A.T. Kearney cho biết việc triển khai thành công Kỹ nghệ 4.0 tại mỗi nước có thể làm gia tăng từ 30% đến 40% sản lượng. Nhưng cốt lõi cho sự thành công đó không chỉ là công nghệ mà là con người đủ năng lực làm chủ những công nghệ đó, đủ năng lực tiến công vào các mũi nhọn mà mỗi nước chọn phần hay chọn lựa cho sáng kiến 4.0 của mình. Ở đây chúng ta thấy sự chọn mục tiêu của Malaysia khác Thái Lan, và lẽ dĩ nhiên khác với Singapore nơi hiện là một trung tâm tài chính và công nghệ thế giới.

Trong mục ý kiến trên tờ The Straits Times, Nazir Razak cho rằng lợi thế ASEAN sẽ chẳng có ý nghĩa gì cả nếu không có chính sách xuyên biên giới hữu hiệu để cho các luồng dữ liệu, nhân tài, nguồn vốn dễ dàng tiếp cận thị trường. Có lẽ vấn đề chính sách xuyên biên giới không đặt ra với Đức, nước được coi là khai sinh và dẫn đầu Kỹ nghệ 4.0 mà về sau thế giới mở rộng thành Cách mạng 4.0. Nhưng tại các nước Đông Nam Á thì khác, và các chính phủ sẽ phải đắn đo. Khi ưu thế công nghệ phục vụ con người, lấy con người làm trung tâm như quan điểm của Thủ tướng Lý Hiển Long thì chính sách xuyên biên giới mang ý nghĩa khác với ý tưởng đưa ưu thế công nghệ và tài chính để cạnh tranh trên sân nhà nước khác. Các chính phủ sẽ buộc phải tính đến sự cân bằng, vì đó là nguyên tắc của phát triển bền vững. Ngay bản thân nội tại mỗi nước chính phủ cũng sẽ phải tính bài toán cân bằng giữa việc làm và phát triển. Đơn cử thí dụ Thái Lan, số công nhân phổ thông tại nước này chiếm đến 45%, tương đương 16,9 triệu người phải tái đào tạo, nhưng trong số đó vẫn có 8,3 triệu người nguy cơ không tìm được việc mới!

Ở cấp độ sâu hơn, Shirley Santoso phân tích yếu tố việc làm trên nền tảng ASEAN 4.0, và cả sự tương tác thị trường lao động với khối khổng lồ Trung Quốc trước kế hoạch tham vọng gọi là “Made in China 2025” vốn là một trong các nguyên nhân dẫn đến cuộc chiến thương mại Mỹ - Trung hiện nay. Sự ảnh hưởng của một cuộc cách mạng, dù là 1.0, 2.0, 3.0 hay 4.0 luôn là tình trạng mất việc và chuyển đổi việc làm. Cái giá phải trả để tăng sức cạnh tranh và tăng năng suất đến 30-40% không chỉ là đầu tư công nghệ mà còn là đầu tư con người công nghệ, một hệ thống tái đào tạo khổng lồ cần có sự góp sức của cả công và tư. Và, món nợ mà các chính phủ phải trả – song song với sáng kiến 4.0 – phải là sáng kiến mở ra các ngành nghề mới thu hút lực lượng lao động thay cho những lĩnh vực mà họ đã bị trí khôn nhân tạo hay robot chiếm mất. Eijas Ariffin trên trang theaseanpost.com cập nhật ngày 31-10-2018 nói rằng ngay tại Thái Lan nơi trí khôn nhân tạo có thể thay thế 70% nhân lực, chính phủ nước này cho đến nay vẫn chưa có một kế hoạch rõ ràng về việc tái đào tạo.

Nguồn: www.thesaigontimes.vn